• موقعیت جغرافیایی و طبیعی نیشابور

    نیشابور به عنوان منطقه ی کهن دراستان خراسان رضوی واقع در دشت نسبتا وسیع از شمال به شهرستان چناران و قوچان, از شرق به مشهد, از جنوب به تربت حیدریه و کاشمر و از غرب به شهرستان فیروزه و سبزوار محدود می گردد. این شهرستان دارای چهار بخش زبرخان, مرکزی, میان جلگه و سرولایت و هفت شهر: نیشابور, چکنه, بار, عشق آباد, درود, قدمگاه و خرو می باشد. رشته کوه بینالود معروف به بام خراسان در شمال این شهر قرار دارد.
    نیشابور یکی از شهرهای مهم استان خراسان رضوی است که از طرف شمال به کوه بینالود از غرب به شهرستان سبزوار از شرق به فریمان و شهرستان مشهد . از جنوب به شهرستان کاشمر متصل است. نیشابور بعد از شهر مشهد دومین شهر پرجمعیت استان خراسان رضوی است و سی و پنجمین شهر پرجمعیت ایران بشمار می آید. هوای این شهر در شمال و جنوب مغایر و متفاوت است. در شمال که کوهستانی است هوا نسبتا سرد می باشد و تفاوت آب و هوای نیشابور بخاطر وسعت بسیار چشمگیرش می باشد.


     


    پیشینه تاریخی شهرستان:​

    نیشابور شهری است که قدمت آن با اندازه تاریخ کهن  حیات بشری دانسته اند. قدمت تمدن و تاریخی این شهر باستانی به هزاره ی سوم پیش از میلاد باز می گردد. بنا بر روایات اساطیری اولین کسی که بنای  کهندژ نیشابور نهاد انوش بن شیث بن آدم بود و ایرج بن افریدون بر آن عمارت بیشتر کرد و منوچهر بر حوالی اش خندق حفر کرد. نیشابور در سال 31 هجری بدست مسلمانان فتح گردید و در اوایل قرن سوم مرکز حکومت طاهریان گردید. نیشابور در دوره ی تاریخی پیش از اسلام  همواره مورد توجه اشکانیان و ساسانیان بوده  و به ویژه در دوره ساسانیان با وجود آتشکده آذر برزین مهر اهمیت مذهبی ویژه ای داشته است. درخشش این شهر تا قرن هفتم ادامه یافته و پس از آن با حمله ی وحشیانه قوم مغول, انوار شکوهمند تمدن و تاریخ این دیار خاموش گشت. شهر فعلی در 5 کیلومتری شمال غرب در دوره ی تیموری احداث و در دوره صفویه و قاجار بر وسعتش افزوده گشت و هم اکنون به عنوان دومین شهر استان بعد از مشهد جایگاه و اعتبار ویژ ه ای برخوردار است. شهر نیشابور که آن را ابرشهر و ایرانشهر نیز می گفتند در این ایام مهم ترین شهر مشرق ممالک اسلامی به شمار می رفت  واز حیث وسعت و جمعیت و وفور علما و مراکز علمی و دینی و از لخاظ کسب و تجارت  در عدد شهرهای درجه اول  بود.
    از روزگار طاهریان و اوایل قرن سوم این شهر قرارگاه امرای خراسان گشت و در روزگار سامانیان اگر چه پایتخت شهر بخارا بود باز هم نیشابور اهیمت سیاسی خود را حفظ کرد و به سبب حرب ها و کشمکش ها که میان سامانیان با آل بویه و آل زیار روی می داد. سالار خراسان که فرمانروایی لشکر و مامور جنگ و مجاربه با این دو سلسله بود در آنجا اقامت داشت و امرای نامورا زدودمان چغانی یعن یال محتاج و نیز سیمجوریان در این شهر می زیستند و در آغاز کار سلسله غزنوی در این وظیفه را برعهده داشت و در حقیقت نیشابور پایتخت دوم غزنویان به شمار می آید. نیشابور از لحاظ فرهنگی هم حایز رتبه اول و مانند بغداد و بخارا بود علاقه و اهتمام به علوم در مردم نیشابور بسیار برجسته و بارز بوده است نمونه دیگر تاسیس مراکز و بنا موسسات علمی است که نیشابوریان در این امر اهتمام بسیار داشتند و ظاهرا قدیم ترین موسسه علمی د رنیشابور یا به قول مطلق در بلاد اسلام مدرسه ای است که ابوالعباس محمد بن اسحاق بم ایوب صبغی و یا ضبعی متوفی ذی القعده 344 به نام دار السنه بنا کرده و اداره و تولیت اوقاف آن را پس از مرگ به شاگرد خود ابوعبدالله الحاکم واگذاشته است.                         
    استاد بدیع الزمان فروزانفر

    نیشابور در نگاه پژوهشگران و متفکران ایران و جهان

    پرچم داری نیشابور:

    " غیر از همان یکی دو قرن اول هیچگاه حجاز بزرگ ترین مرکز اسلامی نبوده است بلکه از آن تاریخ به بعد همیشه حوزه های بزرگ اسلامی در مصر و بغداد و نیشابور و ماوراالنهر مراکز دیگر تشکیل می شد و همیشه ملت های غیر عرب پرچمدادان اسلام بوده اند."                               
    استاد مطهری

    شهر قلمدان های زرنگار:
    " روزی که شاید در همه اروپا 12 تن نمی شدند که نوشتن و خواندن بدانند در نیشابور 12000 قلمدان مرصع بیرون می آمد تا یک حدیث را از زبان فرزند پیامبر بنویسند."  

    استاد محمد رضا حکیمی

    شهری پرشکوه و نازنین و پر خاطره و باور از بخور یادها:

    " کمتر شهری در سراسر ایران می توان یافت که به اندازه نیشابور عبرت انگیز و پر خاطره و بارور باشد شهر پر شکوه و نازنیین که روزگار مانند پهلوان تراژدی بزرگ ترین عزت ها و بزرگ ترین خواری ها را بر او آزموده است...
    خیام که نامدارترین سراینده با اعتبار دنیاست گویی تقدیر خواسته است که نیشابور تجسمی از شهرهای او باشد گویی شهری با آن همه رونق و زیبایی و غنا به ویرانه هی پهناور تبدیل شده است تا در تأیید آنچه او گفته بود بینه ای قرار گیرد.
    مغولان پس از تسخیر و قتل و عام نیشابور آب بر شهر بستند و آن را یکسره خراب کردند. شهر فرو ریخت و در زیر پوششی از خاک پنهان شد."                          

    دکتر محمد اسلام ندوشن


    نیشابور شهر امام الحرمین:
    " شهری با مساجد و خانقاه های بسیار با هوایی خوش بازارهای وسیع، خان های فراخ، باغ های دلگشا و میوه های گوناکون بود. تاریخ نیشابور در واقع یک فهرست طولانی بود از نام عده ی زیادی فقها و محدثان شافعی که شهر به آن ها می بالید. مدرسه نظامیه که خواجه نظام الملک در این شهر برای امام الحریمین ساخته بود آنجا را یک مرکز بزرگ کرده بود برای فقه شافعی ها که امام الحرمین در این مدرسه تدریس می کرد و شهرت و آوازه از تمام خراسان و حتی از جرجان و عراق نیز طالبان علم را به این شهر جلب می کرد."                      

    پروفسور هانری کوربن

    نیشابور زادگاه اولین مدارس
    نیشابور شهری با ابعاد فرهنگی حیرت انگیز

    نیشابور دوران بوسعید یکی از بزرگترین شهر های مشرق زمین که به گفته خلیفه نیشابوری 47 محله که یکی از محله های آن محله جولاهگاهان که خود دارای سیصد کوچه بوده که بعضی از محلات آن محله جور و محله منیشک و محله حیره می توان اشاره کرد. در این شهر مجموعه هایی که شهر بزرگ از قبیل بازارها و میدان ها و مدارس و مساجد و خانقاه ها و گورستان ها و کتابخانه ها حتی کلیسا و کنشت وجود داشته است. میدان های اصلی عبارتند از میدان زیاد منسوب به زیاد بن عبدالرحمن و میدان حسن بن معاذ دو مربعه اصلی به نام مربعه بزرگ و مربعه کوچک در شهر وجود داشته است. محلات قدیم نیشابور عبارت از محله شاهنبر در بالای شهر و محله فزو محله نصراباد و محله ملقاباد و محله رمجار که در بالای آن مسکن مسلم بن حجاج قشیری بوده است. محله باغ الرازیین و محله باب ابی الاسود و محله دارابجرد که پیوسته صحرا بوده است.  محله جوری وحاط سلمه و محله تلاجرد مزار امام الحرمین جوینی و امانزاده محروق قرار داشته است از همه مهم تر محله حیره که کهن دژ و جای قبر دقاق وقشیری و محمد بن یحیی که در قبله آن تعیین کرده اند. محله دیگر شادیاخ است قبر عطار و به روایتی قبر مجدالدین بغدادی در آنجا بوده است. در داخل شادیاخ محله محمد آباد قرار داشته از محلات دیگر محله باب عزره که سکه خدام در آن قرار داشته است. در این عهد بازار نیشابور به صورت سرپوشیده بود. مساجد بسیاری از جمله مسجد عتیق و جامع منیعی مسجد مطرز و مسجد رمجار و مسجد چار سوی و .. می توان نام برد.
    شهر نیشابور از دیرباز به سبقت در تأسیس مدارس خصوصی شهر داشته و مردم ادب دوست و دانش پرور این خطه به تحصیل دانش علاقه فراوان داشتند. به گفته ابن سبکی (نیشابور از مهم ترین بزرگ ترین شهرهای اسلامی بوده و پس از بغداد در بین همه شهرهای بزرگ اسلامی بی مانند بوده است.)                                                                          
    استاد عبدالرحیم غنیمه


    نژاد مردم نيشابور

    قبل از ورود آريائي ها مشخص نبود كه چه اقوامي در آن سكونت داشته اند اما هنگام ورود قوم آريائي به ايران تيره اي از آنان به نام پارتها ( اقوام زاهه ) در منطقه خراسان و نيشابور سكونت گزيده و به آبادي و عمران ان پرداخته اند اين اقوام قبل از تسلط اسلام چندان، با اقوام همسايه در نياميختند  ولي پس از آن با موقعيت خاص نيشابور اين سرزمين مورد توجه اعراب قرار گرفت و عده از عساكر عرب در آن مسكن گزيدند. پس از آن جمعيت ها و اقوام ساكن در نيشابور يا همواره مورد توجه و هجوم اقوام مختلف همچون تركان غز ’ تركمن ها ’ ازبكان مغولان’ تيموريان و افغان ها قرار گرفته و موجب آميختگي نژادهاي مختلف در اين شهر شد و يا توسط زلزله هاي مكرر و بنيان كن، جمعيت هاي بزرگ نيشابور به كام مرگ رفته و جوامع و گروه هاي جديدي جايگزين آن ها گرديدند.
    به طور كلي تركيب قومي شهرستان نيشابور در حال حاضر از اختلاط اقوام فارس ’ ترك’ كرد و بلوچ تشكيل شده است و تنها مي توان از لحاظ زباني اين تركيب را شامل: 89 درصد فارس زبان ’ 02/10 درصد فارس زبان ’ 6% كرد زبان و 2% بلوچ زبان مشخص نمود.

     

    زبان و دين مردم شهرستان نيشابور        

    مردم نيشابور داراي زبان فارسي با گويش محلي مي باشند كه براي ناآشنايان به لهجه  نيشابوري درك و فهميدن آن مشكل نيست. با زباني بسيار نزديك به زبان رسمي دري با تركيباتي مشحون از واژه سره و ناب فارسي گويش نيشابوري را تشكيل داده است. اقوام ترك شهرستان زبان اجدادي خود را حفظ و با يكديگر به تركي خاصي كه خيلي به فارسي نزديك و از تركي ساير نقاط چون آذربايجان فاصله گرفته  گفت و گو مي كنند ولي زبان غالب آن ها فارسي است. كردهاي شمال شهرستان نيز مانند ترك ها با يكديگر به كردي سخن مي گويند؛ اما در اجتماع به فارسي تكلم مي كنند. دين مردم نيشابور اسلام ومذهب آن ها شيعه اثني عشري است. حدود 81/99 درصد را مسلمانان 3% را زرتشتيان و 16% را پيروان ديگر اديان تشكيل مي دهند كه مهم ترينشان فرقه اسماعيليه است كه در روستاهاي داغي فردوس و ديزباد عليا ساكن مي باشد.

    وجه تسميه نيشابور
    نيشابور به نام هاي گوناگوني در طول تاريخ بوده است نظير رئونت، تمام آپار خشتر، ابر شهر - اپر شهر- اپرنگ شهر- ابرشهر ابه شهر ايران شهر- نوشاپور نيوشاپور نيوه شاپور- نيوه شاپور پوهر- نيسابور- نيسافور- نيسه فور- نيكه فور- نشافور- نشابور- شادكاخ شادياخ و... نيشابور از آن ياد مي شده است. نام نيشابور در كهنترين دفتر ايراني يعني اوستا به گونه اي (رئونت) آمده است كه به معناي دارنده جلال و شكوه مي باشد اين واژه بعدها در زبان پهلوي به گونه ( رايومند ) خوانده شد كه احتمالا بعدها نيز به كلمه ريوند تبديل شده كه اكنون يكي از دهستان هاي بخش مركزي است. در ونديداد (از كتب پنج گانه اوستا ) نيز از شانزده سرزمين نام برده شده است كه پنجمين اقليم آن نيسايه است. برخي محققين حدود نيسايه ـ (نيسايا و نسايا) را حوالي نيشابور تا سرخس كنوني داشته اند.
    در كتيبه شابور اول در كعبه زرتشت 462 م به عنوان يكي ديگر از قديمي ترين سندهاي ثبت شده از اين شهر به نام ( تمام اپار خشتر ياد شده است.) ابر شهر نيز نام قديمي تر شهر نيشابور بوده كه به شكل هاي اپر شهر- آبر شهر (بر شهر) و (ابر شهر) آمده است. ابر شهر گاهي به يكي از استان هاي خراسان و گاه به ناحيه و شهر نيشابور اطلاق شده است. برخي ابر شهر را از ريشه (اپرناك يا اپر شهر) گرفته اند كه مربوط به سكونت و حضور عشاير اپرني از اقوام داهه ( از بنيانگذاران حكومت اشكاني و اسلاف پات ها ) بوده است  نظريه  ديگر در باره نام ابر شهر با در نظر گرفتن ابر به معني بالا،  بالا شهر، شهر بالا به دست مي آيد. مانند ابرده يعني ده بالا. نام اپر شهر بر روي سكه فرهاد دوم اشكاني ( 128 تا 138 قبل از ميلاد ) ضرب شده است كه قديمي ترين سند در اين زمينه است. استفاده از واژه هاي ابر شهر در كنار نيوشاپور در دوره ساساني نيز معمول بوده است بطوري كه براي نمونه بر روي سكه هاي پيروز ’ بهرام چوبين ًخسرو اول و همچنين در سكه اي كه تصوير قبل ساساني را نشان مي دهد نام ابر شهر ديده مي شود. در زبان كنوني نام اين شهر نيشابور و در عربي نيسابور تلفظ مي شود كه برگرفته از كلمه نيوه  شاه پور يعني كار نيك شاپور ساساني مي باشد.


    ویژگی های جمعیتی

    • براساس سرشماری سال 90 جمعیت شهرستان نیشابور: 433105 می باشد که 129054 خانوار را تشکیل می دهند.
    • جمعیت شهر نیشابور نیز 239185 نفر بر اورد شده است.
    • رشد جمعیت 2.0
    • تراکم جمعیت 6000 نفر در کیلومتر مربع


    بافت فعلی شهر نیشابور

    • انواع
    • عناصرکالبدی
    آینده نگری و پیش بینی بافت شهر
    بافت تاریخی محدوده درون برج ها و باروها را می گویند با توجه به این تعریف محدوده بافت تایخی شهر نیشابور را می توان به این نواحی اختصاص داد:
    1. دروازه باغات (پاچنار) در سمت غرب.  محل کنونی: خیابان امام نرسیده به میدان امام گوشه میدان باغات
    2. دروازه مشهد در سمت شرق.  محل کنونی: خیابان امام نرسیده به میدان خیام
    3. دروازه ارگ در سمت شمال.  محل کنونی: خیابان فردوسی شمالی نرسیده به بلوار امام رضا
    4. دروازه عراق در سمت جنوب.  محل کنونی: خیابان فردوسی جنوبی نرسیده به میدان فردوسی
    به گفته ی کارشناسان میراث فرهنگی و شواهد موجود 80 درصد بافت تاریخی تخریب شده است و تنها چند بنای مهم و قدیمی از جمله مسجد و بازار قدیمی باقیمانده که آنها نیز مرمت شده اند. بافت این محدوده به شکل تلی است و کاربری های غالب آن، مسکونی با میزان 90 درصد بیشترین کاربری را دارد و تجاری و خدماتی هم می باشد و رشد نامنظم بافت در همه جا مشهود است.


    بافت قدیمی

    • آن قسمت از شهر است که در اطراف بافت تاریخی شهر در حد فاصل گذر از شهرنشینی آرام به شهرنشینی سریع از دهه اول قرن (14 هـ .ش) شکل گرفت. این محدوده از شهر از زمان پهلوی اول به بعد شروع به رشد و توسعه نمود و خیابان های امام و فردوسی به دستور رضا خان ساخته شدند.
    • کاربری های این بافت عبارت اند از: مسکونی، تجاری، آموزشی، بهداشتی، درمانی، انتظامی، خدماتی، تفریحی، ورزشی، مذهبی و... که بیشترین کاربری آن متعلق به بخش مسکونی است.


    بافت میانی

    • بافتی است که از سال 1300 تا 1340 از دیدگاه جغرافیدانان شکل پذیرفته است بافت میانی حدفاصل بافت قدیمی و شهرک های تازه ساخته شده را تشکیل می دهد که حد فاصل: میدان آزادی تا میدان بسیج که شامل میدان گل ها و خیابان هفده شهریور می شود.


    بافت جدید
    بافتی که از سال 1340 به بعد در اطراف بافت قدیمی و میانی با تغییر و تحولات در اوضاع اجتماعی و اقتصادی و گسترش تکنولوژی های جدید شکل گرفت. این بافت در سمت شمال بعد از کمربندی مشهد_تهران شامل شهرک فرهنگیان و بهداری و قدس و بسیج و به طور کلی ساخت شهرک ها از سال 1385 به بعد آغاز گردید.

    کاربری ها:

    1. مسکونی
    2. آموزشی (دانشگاه آزاد، پیام نور، هنر)
    3. اداری (اداره آبفا)
    4. فضای سبز (بوستان لاله)
    5. نیروی انتظامی
    6. ورزشی (مجتمع ورزشی انقلاب)
    7. درمانی (بیمارستان حکیم)

     
    آنچه موجب کندی پیشرفت و افزایش تنگنا های این شهر می شود مربوط به برنامه های پس از دهه ی 1360 و بیش از همه نبود فرآیند برنامه ریزی و ناکافی بودن مدیریت متمرکز شهری است از طرفی در طول 25 سال، سازمان هایی در طول اداره شهرداری ایجاد شدند که اغلب بدون هماهنگی با شهرداری اقدام به انجام کارهای عمرانی شهر می نمایند چنین اقداماتی به حاشیه نشینی و یا عدم توجه به نوع کاربری اراضی بیشتر دامن می زند.


    شاخص های تفکیک بافت شهری نیشابور

    1. زمان
    2. عناصر کالبدی (قلعه. خندق. دیوار)
    3. مصالح ساختمانی و عصر ساختمان ها
    4. بافت ارگانیک_شعاعی (کوچه های نامنظم تنگ و تاریک)
    5. نوع معماری


    عوامل موثر در رشد شهر

    1. رشد طبیعی جمعیت شهری
    2. مهاجرت روستاییان به شهر
    3. ادغام روستاهای اطراف شهر نیشابور بر اثر رشد شهری


    بافت فعلی شهر به طور کلی:
    به طور کلی بافت شهری نیشابور به صورت شطرنجی است که ساختمان ها با استفاده از مصالح نو و جدید بدون در نظر گرفتن شرایط جغرافیایی و محیطی و بدلیل الگوپذیری ساخته می شوند. ساختان های مسکونی عموماً یک طبقه تا چهار طبقه، خیابان و مرکز اصلی شهر خیابان امام است که عمده مراکز تجاری و بانک ها در این مسیر می باشند. مراکز اداری و تفریحی بزرگ در شهرک ها و اطراف شهر ساخته شده اند مثل دادگستری، اداره ی آب و فاضلاب، ورزشگاه فوتبال، استخر سرپوشیده و.... در شهرک های اطراف ساختمان ها دارای نظم بیشتری نسبت به مرکز شهر می باشند، فصای باز بیشتراما طبقات ساختمان ها نیز افزایش پیدا می کند. عناصر تاریخی شهر در مرکز این شهر قرار گرفته اند که هسته های اولیه ی شهر را تشکیل می دهند و شهر از این محدوده به اطراف گسترش پیدا کرده است. عناصری که تعداد زیادی از آنها تخریب شده و تعداد اندکی از عناصر مهم و کلیدی مثل بازار سر پوش که امروزه با حفظ همان بافت تاریخی نقش تجاری دارد. مسجد جامع نیز هم اکنون مورد استفاده قرار می گیرد. کاروانسرا که امروزه به موزه ی میراث فرهنگی و طبیعی تبدیل شده است.

سایر شهرستان ها
تمامی حقوق این پورتال متعلق است به اداره کل میراث فرهنگی ، صنایع دستی و گردشگری استان خراسان رضوی مجری پورتال : شرکت داده پردازی پویان ابتکار شرق